Noa Bergantinhos, historiadora
Moitas son as institucións que están a reivindicar o papel da muller na actualidade mais non son tantos os estudos que hai sobre a muller no noso pasado. Noa Rios Bergantinhos é unha das poucas historiadoras que tratou este tema en profundidade no ámbito do nacionalismo no seu libro “A mulher no nacionalismo galego” (Laiovento 1900-1936).  Conseguimos uns minutos do seu tempo, xusto antes  de dar unha conferencia sobre “A muller no nacionalismo galego anterior á Guerra Civil” nas instalacións da Baiuca Vermelha en Ponteareas.

Antón Fernández Escuredo
- Vostede publicou un libro sobre feminismo e nacionalismo antes da Guerra Civil. ¿Cal era a situación naquela época?
- Globalmente podemos afirmar que foi pouco permeable ao que foron as reivindicacións feministas naquela altura; se o comparas co feminismo actual, evidentemente, calquera ideoloxía ficaba moi atrasada, máis daquela, e estudando un pouco como defendían á muller o PSOE, o PSC, os anarquistas, o republicanismo..., atopamos que o nacionalismo parecese máis, tristemente, ao que eran as dereitas, que ás correntes máis de esquerda. Con todo, hai excepcións. Hai teóricos, como Fuco Gómez, un galego que tivo que emigrar a Cuba en 1910-12, e alí impulsou ducias de revistas, editou varios libros, e tiña unha visión moito máis avanzada. Aquí na Galiza, Suárez Picallo, por exemplo, tamén tiña unha visión máis avanzada. Ou xente como Castelao ou Risco, que máis que ter unha visión avanzada o que facían era ignorar o tema. Un exemplo claro: no ano 1932, cando se aproba o Código Civil, nunha cuestión como a do divorcio, o Partido Galeguista (PG) deixará que os seus deputados en Madrid, que naquel momento son catro, emitan o seu voto en función da súa consciencia; é dicir, que o PG non adopta un posicionamento concreto a favor do divorcio.

- Logo de estudiar ese tema a fondo ¿había algunha muller que tivera certa relevancia?
- Tendo en conta que daquela case non había mulleres, as poucas que aparecen xa son de por sí significativas. Na época das Irmandades, o único que temos é algún artigo solto en A Nosa Terra que escreben algunhas mulleres. Hai unha, xornalista, chamada Mari Luz Morais, galega pero que traballaba en Barcelona, e cando viña aquí axudaba ao PG, impartía charlas e conferencias. Logo, tristemente, outra das características que tiña o nacionalismo galego é que as mulleres que saen á luz pública son as de pensamento máis conservador, caso de Francisca Herrera. E logo hai unha muller que participou no coñecido Mítin das Arengas, en 1933, máis a razón de que participou é a seguinte: a traca final do mítin eran Pedrayo e Castelao e ela fala xusto antes. Chamábase Emilia Docet e un pregúntase ¿por que esta muller, que non aparece nunca antes, nin hai escritos dela, de repente aparece dando un mítin? Pois porque gañara o premio de Miss España do ano anterior e era coma un reclamo publicitario do PG. A crónica que fan do mítin dela é que deu a arenga máis fermosa e máis bela, pero non din o que dixo. Curiosamente a única muller que aparece nunha directiva faino en Dereita Galeguista, unha escisión do PG do ano 1935, Xosefa Igrexas Vilarello. Iso é o máis significativo que eu encontrei, pero moita documentación perdeuse ou é moi difícil de atopar.

- Logo da Guerra Civil, ¿cal era a situación?
- Esa parte non a estudiei, centreime na parte previa. Pero polos datos que teño, cando se retoma o nacionalismo organizado o tema da muller tamén terá unha incorporación moi lenta. Porque a historia segue sendo un producto en grande parte por e para homes. É relevante que unha facultade como a de Historia non ten un só departemento nin unha asignatura adicada á historia da muller; depende da vontade do profesor ou profesora de turno.

- Xa que fala da Universidade, ¿como se tratan estes temas nesa institución?
- Hai moitos estudios, pero sesgados dende o punto de vista feminista, e o tema da muller segue a tratarse moi isoladamente e con moita descoordinación, e así como hai un esforzo por recuperar a memoria histórica e por facer investigación desa época, co tema da muller seguen a ser cousas moi soltas. Sobre o nacionalismo hai moitos estudos dende moitas perspectivas, pero que abordaran o tema da muller moi poucos ou só catro liñas para cubrir o cupo. Penso que é unha tarefa pendente, e urxente, porque cada vez hai menos testemuñas ás que se poida entrevistar sobre esa época. En cinco ou dez anos máis xa non haberá a quen preguntar sobre estas cousas.

- ¿Está vostede traballando nalgún outro proxecto?
- Gostaríame, pero tiven que deixar o tema da investigación porque me tiña que dedicar a traballar e o da investigación non dá para vivir. Hai un mundo por investigar e gostaríame seguir. Ao mellor no futuro lle meto o dente a algo, mais polo momento a cousa está parada.

“Parte do ADN do capitalismo é o patriarcado, e mentres non se acabe con iso, unha situación igualitaria é inviable”

- ¿Cal é a situación actual da muller dentro do nacionalismo?
- En sentido xeral, o feminismo como tal ten moitas tarefas pendentes. É certo que dende fai uns anos, a Marcha Mundial conseguíu certo pulo para o feminismo, pero xa non ten o ímpeto que tivo nun primeiro momento. Mais penso que é a única maneira que temos de intentar cambiar un pouco as cousas e que as mulleres tomen consciencia da súa situación e se autoorganicen. Eu non confío nas leis contra a violencia nin esas cousas, que quedan moi ben na prensa. A miúdo é fume o que venden. Son necesarias, mais non son a solución: é un problema de fondo e a muller vai estar sempre oprimida e explotada neste sistema no que vivimos. Parte do ADN do capitalismo é o patriarcado, e mentres non se acabe con iso, podemos conseguir melloras, mais unha situación igualitaria penso que é inviable.

- Hoxe en día e dentro do amplo abano de partidos, ¿non se conta coa muller?
- Hai diferencias. Globalmente non se pode falar porque non é o mesmo como se pode tratar á muller no caso da FPG, de Nós-UP ou do BNG. Cada un requeriría a súa análise propia. Hai algúns que a ignoran completamente, hai outros que fan algún esforzo. ¿Que se pode facer máis? Totalmente, pero moitas veces hai poucos recursos e priorízanse outras cousas. De todas formas penso que na loita feminista a vangarda non teñen que ser os grupos políticos, senón as propias mulleres.

- ¿Como conseguir esta autoconcienciación se apenas hai apoio dende a política nin os medios de comunicación?
- Teñen que ser as asociacións feministas, organizacións de estudantes, xuvenís... Porque as solucións, dende as institucións e dende os partidos, non van vir. Ten que ser un traballo de formiga, e terán que ser as asociacións de estudantes e xuvenís as que empecen a tentar concienciar ás mulleres. As asociacións feministas teñen aí un traballo inxente, o problema é que hai poucas mulleres, a militancia política parece que está mal vista socialmente, a xente segue pensando que feminismo e machismo veñen sendo o mesmo... É unha loita diaria.