“Sospeito que a Guerra Civil e a Posguerra non se está explicando na materia de Historia”

Ánxo Rodríguez Gallardo, profesor e autor de “Letras Armadas. As vidas de Enriqueta Otero Blanco”

Antón F. Escuredo
 Ánxo Rodríguez Gallardo traballa como profesor de lingua española nun Instituto de Ensino Secundario situado no concello pontevedrés das Neves. Leva en Galiza unha ducia de anos polo que nos atende nun perfecto galego. Ademais de investigar no seu, a filoloxía, tamén traballa a investigación en historia. Nesta tematica ten varias liñas de traballo: a recuperación de historias de xente, o traballo en represión pura e dura, tanto durante a Guerra Civil como durante o franquismo, e a presencia de fuxidos galegos en Portugal. Acaba de publicar “Letras armadas. As vidas de Enriqueta Otero Blanco”.


- Preséntese
 - Eu son salmantino e levo aquí unha ducia de anos. Son profesor de lingua española no Instituto de As Neves, e aparte de investigar no meu, en filoloxía, tamén traballo a investigación en historia. Nesta liña teño ramas abertas, que son a recuperación de historias de xente, por exemplo este libro, que fala dunha persoa que estaba na miña opinión esquecida; o traballo en represión pura e dura, tanto durante a Guerra Civil como durante o franquismo, en cuantificaciónd e víctimas, aspectos cualitativos como a relación entre a composición social do territorio e a súa influencia na represión; e a presencia de fuxidos galegos en Portugal, do que teño feito algúns artigos e participado nalgún congreso, que supoño que serei capaz de converter nun libro.

- ¿Por que ese interese nese período tan concreto da historia?
- Eu creo que responde a unha especie de coxuntura que hai e é que moita xente da miña xeración empeza a contar unha nova historia da Guerra Civil e da posguerra. Nesta nova historia incorpóranse os datos da xeración dos nosos pais, pero tamén somos xente que participamos de claves xeracionais comúns e que queremos contar esa historia doutro xeito, cos novos achádegos que hai, fundamentalmente documentais e tamén de testemuñas orais cunha visión diferente. A xente dos meus anos que está investigando este tema, é a primeira xeración que vive nunha sociedade democrática e pode aportar unha visión diferente á que se lle presentou ata agora, que vai completar os datos actuais ata tirar unha visión de conxunto que se acercará ao que foi a realidade.

- Vostede foi galardoado polo Concello de Ponteareas co premio de investigación Bouza Brey por un traballo sobre a represión no municipio. ¿Como foi ese traballo de campo? ¿Costoulle obter eses datos?
 - Había tres liñas de investigación: en primeiro lugar o que puidera estar xa publicado relacionado con esto, que era moi pouco; en segundo lugar as testemuñas orais, que resultaron relativamente complexas porque había moita xente que non quería falar e ás veces cando falaban facíano con certa vaguidade e imprecisión, pero favoreceume o feito de que en Ponteareas abrírase un arquivo de recuperación da historia oral onde algunhas persoas se adicaban a entrevistar á xente e aproveiteime dun feixe de testemuñas moi interesantes. E a terceira vía de investigación foron os fondos documentais, especialmente os fondos militares, que contan cunha información riquísima de causas contra xente que estivo represaliada, que pasou por consellos de guerra, e aí se recupera unha riquísima fonte documental porque hai dende testemuñas de veciños da comarca ata informes da Garda Civil, dos avogados, obxectos persoais dos encausados... Hai unha información riquísima como para facer non só un traballo sobre a represeión, senón tamén doutro calibre. Nese sentido, cando o traballo se publique, que supoño que se publicará para o ano que vén, coincidindo coa conmemoración do ano da memoria en que o goberno galego quere converter o 2006, vai ser bastante novidoso porque incorporo técnicas de investigación similares ás de xente que tamén traballa este tema non só en Galiza senón en todo o Estado Español, onde se traballa non só o aspecto cuantitativo, que é claramente interesante, senón tamén aspectos cualitativos de por que se produciu aquel horror. Porque interesa non só recuperar os nomes dos represaliados, senón tamén facer unha análise política de por que se produciu eso.

- ¿A que conclusións chega o investigador? ¿Como foron eses anos de represión en Ponteareas?
 - Moi duros porque provocou un cambio absoluto na estructura das comunidades rurais. Ponteareas e bisbarra eran un entramado de comunidades rurais relativamente solidarias e o que produce o golpe militar, a Guerra Civil e fundamentalmente os primeiros anos de posguerra é o esnaquizamento absoluto dos lazos de sociabilidade que había. A xente recúa ás casas, son anos moi duros, moi tristes porque se perde a confianza no outro, a xente síntese vixiada e créase un sistema de control da poboación cada vez máis refinado que provocou a ruptura dunha estructura social secular.

- A intención do goberno galego de declarar o 2006 como ano de recuperación da memoria histórica provocou a reacción de certos sectores que dicían que o que había que facer era pasar páxina e non remover esa etapa da historia. Como investigador ¿que opinión ten sobre esto? ¿Que habería que facer con esta recuperación?
- Creo que habería que abrir un proceso de debate social. As institucións públicas deberían facer un proxecto serio, non para aproveitarse politicamente do asunto, senón para explicarlle a boa parte da sociedade que está de costas a este tema o que foi un periodo negrísimo da historia do país e do Estado. Creo que os políticos deberían apoiarse nos especialistas, que levan moito tempo estudando este tema, porque fronte á visión máis tradicional que ten a xente de que non se ten investigado abondo, eu discrepo: hai xente que está facendo moitísimas cousas, outro problema é a repercusión que ten eso de cara á opinión pública. Creo que as institucións deberían apoiarse nos especialistas para armar un bo arquivo, un centro de documentación da memoria, e sería fundamental que a universidade se incorporara dunha vez a abrir vías de investigación sobre este tema, porque 70 anos despois da Guerra Civil non ten aberta ningunha. E, curiosamente, a maioría dos investigadores galegos son xente que non ten nada que ver co centro de investigación fundamental que son as universidades. Polo tanto creo que se debería abrir un debate social e aclarar á opinión pública moitos equívocos que hai e que proceden de posicións moi revisionistas, que teñen certa forza mediática e que están tratando de erguer de novo esa idea absurda das dúas Españas, de dúas posicións ideolóxicas enfrontadas que non responde ao que foi en realidade a Guerra Civil e a represión.

- ¿Tivo algún tipo de axudas para investigar?
- Non. Houbo moitas complicacións. Non tiven axudas de ningún organismo. Esto non interesa especialmente aos organismos como para subvencionar estas investigacións, e son investigaciósn moi costosas porque non son “de biblioteca”, senón de sair, de falar coa xente, de gravar, de ir aos arquivos... Hai certo empuxe por parte de xente da miña xeración que estamos tratando de explicar cousas que aconteceron aos nosos antepasados que non acabamos de entender, e responde a un voluntarismo que non é moi lóxico, porque boa parte da opinión pública non entendería que moita xente gaste cartos para facer este tipo de investigacións porque en realidade perdes cartos, hai moi pouco apoio. No caso do Concello de Ponteareas, o premio axuda a recuperar parte dos gastos, pero en realidade, tanto facer o libro de Enriqueta como a investigación da represión ocasiona moitos gastos.

- É relativamente normal que a xente máis nova descoñeza cousas básicas desa época. Como profesor ¿fala cos alumnos deste tema?
 - Fálolles dentro das miñas posibilidades e aproveitando a miña materia. Eu  imparto unha asignatura optativa en Bacharelato que se chama Literaturas Hispánicas e aí aproveito para facer monográficos sobre a Guerra Civil e a represión. Teño achegado aos alumnos algúns textos literarios que falan do tema, como a Homenaxe a Cataluña, de Orwell, ou ¿Por quen dobran as campás?, de Hemingway, e algúns outros textos. Sospeito que non se está explicando onde se debería explicar, que é na materia de Historia. Tanto polos libros de texto como por todo este período tan longo que vivimos posterior á transición, que é unha especie de pacto de esquecemento, teño a sospeita de que moitos docentes se escapan deste tema, que lle esvara un pouco das mans e lles costa explicar este asunto. E é lamentable que non se faga porque hai un oco xeracional de xente que saíu do ensino non universitario que non ten as referencias básicas para entender ese período. Sospeito que hai certo problema porque o tema comezou a converterse na “batallita dos avós”, e para eles empezan a ser episodios moi alonxados no tempo que lles custa entender en claves actuais. Nese senso creo que os docentes en xeral, e especialmente os de Historia, deberían crear documentos de traballo atractivos para explicar ese período como se está explicando, por exemplo o fenómeno nazi, con bastante luz. É verdade que nos falta unha estructura cultural arredor desto, que nos faltan textos divulgativos; hai moitos textos de investigación, pero falta incorporalo ao común das xentes, que non se achegan a este tipo de traballos. Falta, por exemplo, crear toda unha infraestructura de cultura cinematográfica relacionada coa Guerra Civil e o franquismo, non só como trasfondo, senón tratando o tema dende un punto de vista didáctico ou analítico, e moitas máis actividades culturais relacionadas con ese pasado histórico que permitiría enganchar ás novas xeracións.

- ¿En que traballos está investigando agora?
 - Teño aberto un traballo de investigación sobre a presencia de fuxidos galegos en Portugal que me parece que é unha parte do exilio absolutamente descoñecido. É verdade que a maioría dos exiliados marcharon a Francia e posteriormente a Sudamérica, pero tamén un bó feixe deles escaparon por Portugal. Estou tratando de reconstruir a presencia de galegos especialmente no norte de Portugal. Aí teño bastantes datos como para quizais o ano que vén tirar algún estudo, non sei se convertido en libro. Outra liña e que require un traballo de investigación máis colectivo serían tentar reconstruir a represión na provincia de Pontevedra, que na miña opinión foi a máis dura. Dentro de pouco vai sair nunha editorial española un texto sobre a represión en Galicia e eu cubro a parte de Pontevedra. Fixen un primeiro achegamento cos datos que hai ata a actualidade e supoño que a medio prazo se poderán dar cifras máis acaídas do que foi a represión en Pontevedra. É complicadísima porque, especialmente os focos de Vigo, Tui e Pontevedra, sufriron unha represión terrorífica. E iso supuxo que como houbo moitos escapados a zonas limítrofes, algunhas zonas, como a do Condado, se vise afectada por medidas represivas.

 
‘No ano 46 o seu nome sona para converterse en secretaria xeral do PC en Galiza’

- ¿Como foi o proceso de creación do libro sobre Enriqueta Otero?
- Comezou polo encargo dunha editorial. Un dos procesos que hai de recuperación da memoria histórica ten que ver co papel da muller, esquecido ou cando menos secundario respecto do home, e tratábase de recuperar algunha muller que tivese importancia na historia de Galiza e do Estado. E apareceu o nome de Enriqueta Otero, da que se escribira moi pouco e na que se daban varias condicións, como que era unha mestra educada nos anos da República e comprometida politicamente, porque un ano antes da Guerra Civil achégase ao Partido Comunista e participa nalgunhas estructuras afíns ao partido, como a Federación do Ensino da UGT.

- ¿Cal foi o seu papel?
 Na Guerra Civil incorpórase á fronte como enfermeira, despois pasa a converterse en miliciana da cultura, unha das apostas do exército republicano e propiamente do PC, para alfabetizar á maioría dos soldados que estaban na fronte e que eran incapaces de entender calquera texto no que se explicase o funcionamento das armas. Dedícase na vangarda a alfabetizar e educar aos soldados, ensinalos a falar, a ter discusións e, por tanto, a comprometelos ideoloxicamente.
Ao remate da guerra queda no territorio español. A Enriqueta Otero deciden mandala a Galiza, onde se dedica durante sete anos a reconstruir o PC, especialmente en Lugo, que acadou a estructura máis desenvolvida de Galiza, e crea tamén a estructura guerrilleira. Á altura do ano 46 o seu nome sona para converterse en secretaria xeral do PC en Galiza, pero non é así porque é detida ese ano. Atópana con dúas bombas de man e unha pistola e deféndese diante da Garda Civil e da Policía.
É detida e sofre un consello de guerra no que se salva de ser executada a morte porque era muller, pois no franquismo funcionaba a selección de xénero e normalmente os homes eran executados por delitos deste tipo, pero as mulleres non. Ela é condeada a 30 anos de cadea, e a partir do 46 inicia un percorrido terrorífico polas cárceres franquistas. Pasa polos peores penais de mulleres durante os anos 40 e 50, tratando de dignificar a súa vida nas cárceres, como fixeron moitas presas comunistas, unha loita moi dura que a desgasta e cando sae da cadea sae moi enferma, con certos desequilibrios psíquicos moi habituais en xente que estivo moito tempo na cadea. Sae 19 anos despois, no 65, a un mundo que non entendía, que cambiara moitísimo. Estamos nos últimos anos do franquismo e estanse a producir cambios sociais moi importantes.
Os últimos anos da súa vida parecen esquecidos, ninguén reparou nela, agás no ano 77 no que o PC fai ese proceso de recuperación de mitos e moitos dos exiliados volven coa morte de Franco, como Dolores Ibarruri ou Rafael Alberti. Ela tamén é incorporada á lista do PC en Galiza pero como un cadro testimonial, coma un reclamo aos vellos militantes, sen darlle máis importancia. Morreu bastante esquecida, intentando ser controlada por algunha forza nacionalista, que andaba a buscar mitos dentro do país e intentou achegarse a ela, pero era unha persoa bastante difícil de manexar.